Hoe voorkom je dat de bodem uitgeput raakt?

Jaar na jaar groenten oogsten uit dezelfde moestuin betekent dat je steeds iets uit de bodem haalt. Planten nemen voedingsstoffen op en een deel daarvan verdwijnt uit de tuin wanneer je wortels, kolen, bonen of andere groenten oogst. Tegelijkertijd wordt organische stof in de bodem voortdurend afgebroken.

Een vruchtbare bodem is daarom geen voorraadkast waar je onbeperkt uit kunt blijven halen. Goed bodembeheer draait om balans: wat je door de teelt en oogst verliest, moet op een verstandige manier worden aangevuld. Daarbij gaat het niet alleen om stikstof, fosfaat of kalium. Ook organische stof, bodemstructuur, zuurgraad, bodemleven en een goede vruchtwisseling bepalen hoe goed je bodem op lange termijn blijft functioneren.
 

Wat is bodemuitputting?

Bij bodemuitputting denken we vaak als eerste aan een tekort aan voedingsstoffen. Dat is inderdaad een belangrijk onderdeel. Wanneer gewassen groeien, nemen ze mineralen uit de bodem op. Bij de oogst voer je een deel van die voedingsstoffen af.

Maar een bodem kan ook achteruitgaan terwijl er voldoende voedingsstoffen aanwezig zijn. Een slechte structuur kan ervoor zorgen dat wortels moeilijk groeien. Een laag gehalte aan organische stof kan invloed hebben op het vasthouden van vocht en voedingsstoffen. Een eenzijdige teelt kan daarnaast bepaalde bodemziekten en plagen bevorderen.

Goed bodembeheer draait dus niet alleen om bemesting. Het gaat veel meer om het samenspel tussen bemesting, een teeltplan, de bodemstructuur en het bodemleven.
 

Voer organische stof aan

Een van de belangrijkste manieren om de bodem op peil te houden is het regelmatig aanvoeren van organisch materiaal.

Organische stof heeft meerdere functies. Stabielere organische stof helpt onder andere bij het vasthouden van vocht en voedingsstoffen. Makkelijker verteerbaar organisch materiaal is voedsel voor het bodemleven en kan bij de afbraak voedingsstoffen vrijmaken. Beide dragen bij aan de bodemstructuur.

In de moestuin kun je organische stof onder andere aanvullen met rijpe compost, plantenresten en groenbemesters. Hoeveel nodig is, hangt af van de bodem, de teelten en wat je al aanvoert. Meer is niet automatisch beter. Het gaat om een regelmatige en passende aanvoer.

Ook gewassen zelf leveren organische stof. Wortels blijven na de oogst gedeeltelijk in de grond achter en groenbemesters kunnen veel boven- en ondergrondse biomassa produceren.
 

Gebruik compost gericht

Compost is een praktische manier om organisch materiaal terug naar de bodem te brengen. Het helpt de voorraad organische stof aan te vullen en brengt ook voedingsstoffen mee.

Dat betekent niet dat ieder bed ieder jaar een onbeperkte hoeveelheid compost nodig heeft. Verschillende groenten hebben verschillende voedingsbehoeften en ook compost bevat nutriënten. Goed bodembeheer betekent daarom niet simpelweg zoveel mogelijk bemesten, maar kijken naar wat de bodem en het volgende gewas nodig hebben.

Wanneer je twijfelt over de toestand van je bodem, kan een bodemanalyse meer inzicht geven in bijvoorbeeld de zuurgraad en verschillende voedingsstoffen. Zo voorkom je zowel tekorten als onnodige overschotten.
 

Pas vruchtwisseling toe

Jaar na jaar hetzelfde gewas op dezelfde plek telen is om meerdere redenen ongunstig. Gewassen verschillen in beworteling, voedingsbehoefte en de ziekten en plagen waarvoor ze gevoelig zijn.

Bij een eenzijdig teeltplan kunnen schadelijke bodemorganismen die bij een bepaalde plant horen, zich opbouwen. Wanneer een gevoelig gewas kort daarna opnieuw op dezelfde plek wordt geteeld, kan de schade daardoor toenemen.

Met vruchtwisseling wissel je gewasgroepen af. Na bijvoorbeeld kool komt een andere plantenfamilie, gevolgd door weer een ander type gewas. Daardoor doorbreek je de voortdurende teelt van dezelfde waardplanten en varieer je tegelijkertijd de belasting van de bodem.

Vruchtwisseling is dus niet alleen een methode tegen bodemziekten. Het is een belangrijk onderdeel van een breder systeem waarin verschillende wortelstelsels, gewasresten en voedingsbehoeften elkaar afwisselen.
 

Gebruik groenbemesters tussen twee teelten

Een moestuinbed hoeft na de oogst niet maandenlang kaal te blijven. Wanneer er voldoende tijd is, kun je een groenbemester zaaien. Groenbemesters nemen voedingsstoffen op, vormen wortels en produceren organisch materiaal. Ze beschermen daarnaast het bodemoppervlak tegen regen en wind. Na de teelt komt een deel van de opgenomen voedingsstoffen via de afbraak van het plantenmateriaal weer in de kringloop terecht.

Welke groenbemester je kiest, hangt af van wat je wilt bereiken en wanneer het bed vrijkomt. Winterrogge kan van augustus tot en met oktober worden gezaaid, is niet vorstgevoelig en zorgt voor een goede doorworteling. Japanse haver groeit snel en maakt veel gewas. Bladrammenas levert veel organische stof en gele mosterd is interessant wanneer je vooral snel de bodem wilt bedekken en onkruid wilt onderdrukken.

Wil je ook stikstof uit de lucht vastleggen, kies dan een vlinderbloemige groenbemester zoals inkarnaatklaver, zomerwikke en blauwe lupine. Let daarbij wel op het zaaimoment: Blauwe lupine moet vroeger in het seizoen worden gezaaid dan bijvoorbeeld inkarnaatklaver en zomerwikke.

Laat ook de groenbemester onderdeel zijn van je vruchtwisseling. Zo voorkom je dat je bij de keuze voor een tussengewas onbedoeld steeds dezelfde plantenfamilie op hetzelfde bed zet.